Zanim powstało Skarżysko cz. III

Przez okres XVI-XVII w. ważnym czynnikiem rozwoju osad, leżących na obszarze współczesnego Skarżyska, były złoża rud żelaza, zasobne w drewno lasy oraz krzyżujące się szlaki komunikacyjne. Już w średniowieczu, przez ostępy dawnej Puszczy Świętokrzyskiej, prowadziła droga z gęsto zaludnionych okolic Sandomierza, do drugiego skupiska osadnictwa w okolicach Końskich. Od XVI w. nabierał stopniowo znaczenia także Trakt Królewski, który prowadził z Krakowa przez Miechów, Małogoszcz, Końskie, Opoczno w kierunku Łęczycy, a w późniejszych czasach przez Tarczyn do Warszawy. Z Małogoszczy trakt odbiegał do Chęcin i Kielc, a stamtąd przez Bodzentyn do Iłży. W pobliżu Skarżyska był zlokalizowany most na Kamiennej, gdzie już w XVI w. pobierano tzw. mostowe. Istniejące tu drogi niezbędne do wywozu żelaza przyczyniły się do rozwoju okolicy. Na potrzeby transportu w Skarżysku Książęcym pracowało w 1637r. 6 kołodziejów. Świadczy to o sporym natężeniu ruchu na okolicznych traktach.

W tym okresie nad Kamienną, w tym na terenach dzisiejszego miasta zaszły istotne zmiany. Nastąpił wówczas rozwój osadnictwa, gęstniała sieć osad i dróg, a także znacząco zwiększyła się liczba ludności. Zmiany widać było zwłaszcza hutnictwie oraz w rolnictwie.

Okres od XV w. do końca I poł. XVII w. był pomyślnym czasem dla rozwoju ekonomicznego tych ziem. W okolicy pracowało wiele kuźnic (Rejów, Bzin, Kamienna, Szczepanków, Ciurów, Suchedniów, Baranów, Berezów, Sorbin, Zbrojów, Majków, Mroczków, Płaczków, Gielów, Goszków, Wojtan, Wołów Bliżyński, Łączna, Ogonków, Ostojów, Mostki, Jędrów, Gorczyca oraz Stokowiec), a wielkość ich produkcji stawiała rejon skarżyska w czołówce wysoko rozwiniętych obszarów Królestwa Polskiego. Przyjmuje się szacunkowo, że wynosiła wówczas około 8 tys. ton rocznie, co stanowiło ok. 3-4 % światowej jego produkcji. Szacunki te oparto na liczebności kuźnic (400) i ich produkcji wynoszącej przeciętnie 150 cetnarów, czyli 8 ton rocznie. Z zachowanych danych wynika, że województwo sandomierskie przodowało w produkcji żelaza na terenie Rzeczpospolitej. To tutaj w XVI w. znajdowały się 142 z 321 kuźnic żelaza, w których pracowało 161 kół wodnych (a 520 na obszarze całej Rzeczypospolitej). W I połowie XVII w. na ogólną liczbę 188 czynnych w Koronie kuźnic, aż 102 zlokalizowane były w województwie sandomierskim.

Do końca XVI w. spośród wsi istniejących na obszarze dzisiejszego miasta wyróżniał się Bzin, zarówno pod względem wielkości, jak również liczby mieszkańców. To tutaj krzyżowały się drogi wschód-zachód i północ-południe. W Bzinie w pierwszej kolejności osadzani byli kuźnicy i kowale, sprowadzani przez wąchockich opatów. Kowale zatrudnieni w kuźnicach, w okresie przestoju pieca, wykonywali różne narzędzia i roboty kowalskie z wytopionego metalu, które w części trafiały na rynek lokalny podnosząc poziom życia mieszkańców. Bzińska kuźnica była zmechanizowana gdyż do napędzania miechów i młota używano siły trzech kół wodnych. Oceny wydajności mówiły, że w Bzinie 17 pracowników wytapiało aż 80 ton żelaza rocznie. Mniejsza kuźnica żyrcińska, w połowie XVII w., także miała trzy koła i zatrudniała 10 fachowców oraz 53 poddanych (chłopów, którzy pańszczyznę odrabiali w kuźnicy). Kuźnicę w Żyrcinie, od 1552 r. do 1614 r., dzierżawiła rodzina Kochanowskich. To właśnie od przydomku jej pierwszego dzierżawcy – Jana „Ryja” Kochanowskiego, wieś, Żyrcin w latach późniejszych przyjęła nazwę Rejów.

Po kryzysie w II poł. XVII w. spowodowanym licznymi wojnami, które doprowadziły do poważnego zmniejszenia się liczby ludności, przemysł metalurgiczny odbudowano dopiero w ostatnim ćwierćwieczu XVIII w. Powstało wówczas kilka nowoczesnych wielkich pieców (Rejów, Bzin, Suchedniów), dobrze prosperowała szabelnia w Majkowie, blacharnie i kosiarnie w Suchedniowie i Berezowie. W obrębie dzisiejszego miasta i najbliższej okolicy, przy wielkich piecach, zbudowano fryszerki, czyli piece do przerabiania surówki żelaza w stal.

W drugiej połowie XVIII w. zbudowano nowoczesne wielkie piece w Parszowie (1748r.), Bzinie (1754r.), Mostkach (1759r.), Rejowie (1770r.) oraz Kamiennej (1781r.). Ich produkcja była oparta na miejscowych rudach, węglu drzewnym i energii wodnej z licznych spiętrzeń na Kamiennej i jej dopływach. W tym okresie największym ośrodkiem hutnictwa był w dalszym ciągu Bzin. Jan Filip Carosi (1744–1799), geolog i badacz obszaru Gór Świętokrzyskich, oceniał stan tego pieca, jako dobry. Pisał, że kampania wytapiania żelaza trwała 25 tygodni, a wydajność tygodniowa wynosiła około 3 ton surówki.

W ostatnich latach Rzeczpospolitej, w 1789 r. Sejm Wielki podjął decyzję o przejęciu na własność państwa dóbr biskupich, a po utworzeniu Królestwa Polskiego będącego w zaborze rosyjskim, władze w 1818 r. dokonały kasaty zakonu cystersów i przejęły ich włości. Dzięki inicjatywie Stanisława Staszica na bazie uprzemysłowionych terenów utworzono nad Kamienną Zagłębie Staropolskie. Bank Polski finansował i modernizował nowe zakłady państwowe, jak i te prywatne, które produkowały 90 % surówki w Królestwie Polskim.

W Suchedniowie zlokalizowano jedno z trzech “dozorstw”, tj. okręgów administracyjnych. Podlegały mu obiekty górnicze, hutnicze i warsztaty mechaniczne położone w dolinach rzek: Kamiennej, Czarnej, Bobrzy i ich dopływów.

Należały do nich m. in. zakłady odlewniczo-hutnicze w Rejowie, Bzinie, Bliżynie, Mroczkowie, Mostkach oraz Parszowie. Największy rozkwit Okręgu Wschodniego z siedzibą w Suchedniowie (utworzonego w 1833 r. po powstaniu listopadowym wraz z Okręgiem Zachodnim) przypadł na lata trzydzieste i czterdzieste. Rozwijała się osada w Rejowie, gdzie powstało osiedle robotnicze dla pracowników huty. Za sprawą Banku Polskiego w 1830 r. nakazano wytyczenie i budowę nowej pierwszorzędnej szosy państwowej z Warszawy do Krakowa (istniejącej do dziś pod nazwą Drogi Krajowej Nr 7). Droga ta łączyła się w Bzinie ze starym traktem, wiodącym ze wschodu na zachód wzdłuż biegu rzeki Kamiennej, dzięki czemu wzmógł się znacząco tranzyt ludzi i towarów.

Wraz ze zmianami technologicznymi nastąpił kres hutnictwa wielkopiecowego. Na ten stan rzeczy, złożyło się nie tylko odejście od powszechnie stosowanego węgla drzewnego na rzecz koksu (wydajność pieca opalanego koksem to 25000 ton przy 1500 pieca na węgiel drzewny) oraz powszechne użycie maszyn parowych, pozwalających na uniezależnienie się od pracy koła wodnego. Przyczyniły się do tego także represje po Powstaniu Styczniowym. Większość hut upadła, a w ich miejscu zaczęły powstawać odlewnie. Szybko okazało się, że taniej i łatwiej było, bowiem sprowadzić surówkę koleją (linie poprowadzono równolegle do szlaków: Dęblin – Dąbrowa Górnicza (1885 r.) oraz Koluszki – Bodzechów (1912 r.) i tym samym środkiem transportu wywieźć gotowe wyroby.

Dzięki lokalizacji w Skarżysku węzła kolejowego oraz powstaniu nowych zakładów metalurgicznych, ośrodek dość łagodnie przetrwał, którego nie wytrzymała większość „staszicowskich” zakładów hutniczych. Linia kolejowa dała terenom dzisiejszego miasta potężny impuls rozwojowy. To wówczas nastąpiły zmiany gospodarcze i demograficzne, które doprowadziły do wzrostu znaczenia osady Kamienna kosztem starych ośrodków w Bzinie i Rejowie. Już w 1880 r. powstała w Kamiennej, na miejscu dawnej fryszerki i odlewni z 1817 r. prywatna odlewnia – “Palissa, Łukaszewicz i Ska”. Posiadała ona 4 żeliwiaki na koks, a także maszynę parową o mocy 8 KM. Zakład ten w 1886 r. nabył Jan Witwicki, który rozbudował go i zmodernizował tworząc następnie Odlewnię Żeliwa i Emaliernię „Kamienna”. W 1889 r. A. Lubczyński i S. Zaleski zbudowali odlewnię „Nowy Bzin” produkującą emaliowane naczynia kuchenne. Natomiast we wsi Łyżwy powstała cegielnia Neumana, która produkowała sprzedawaną głównie na rynek niemiecki, wysokiej jakości cegłę, zwykłą i ogniotrwałą. Powstały też dwa tartaki Sosnowskiego i Finkelsztajna produkujące podkłady na potrzeby kolei. W Kamiennej działała też fabryka farb mineralnych, która od 1895 r. była zarządzana przez S. Zaleskiego, a także stalownia „Skarżysko”, czyli spółka akcyjna, zatrudniająca do 3000 osób. Jednak w wyniku problemów finansowych zaprzestała produkcji od 1909 r.. Ponadto przy stalowni działała cementownia „Neptun” wykorzystująca w procesie technologicznym szlakę z pieca hutniczego. Mimo początkowo doskonałych wyników, cementownia upadła wraz ze stalownią. W 1898 r. powstała Fabryka Pilników, której jedynym właścicielem od 1904 r. był, Józef Sosnowski.

Ożywienie gospodarcze ośrodka, sprzyjało także pobudzeniu aktywności mieszkańców na innych polach. Życie kulturalne budowały przedstawienia przyjezdnych artystów, liczne orkiestry i chóry, a także częste odczyty na różne tematy. Ciekawostką było kino „Kometa” braci Ziółkowskich z 40 miejscami siedzącymi i 10 stojącymi. W osadzie funkcjonowały szkoły elementarne i zawodowe. Zaś życie umysłowe organizowała działająca od 1892 r., resursa przemysłowo-rzemieślnicza w Kamiennej. Prestiżową formą działalności społecznej była służba w straży pożarnej. Zadbano również o życie duchowe mieszkańców. 12 września 1895 r. została erygowana parafia w Bzinie, a w 1907 r. parafia dla blisko 1000 prawosławnych obywateli osady.

Upływający czas dobitnie pokazał, że osada Kamienna wchodząca w skład gminy Bliżyn znacznie wyprzedziła swą macierzystą jednostkę administracyjną. Nic, więc dziwnego, że mieszkańcy Kamiennej zainicjowali działania mające na celu usamodzielnienie się osady, które 8 października 1911 roku zostały uwieńczone sukcesem. Wtedy, to osada Kamienna została podniesiona do rangi gminy, a na jej czele stanął Ludwik Bilski, obejmując urząd wójta.

Dynamiczny rozwój ośrodka przerwał wybuch I wojny światowej. Już na jej początku, 20 sierpnia 1914 r., Kamienna została opanowana przez Austriaków (warto wspomnieć, że wówczas, w willi Witwickich, kwaterował brygadier Józef Piłsudski, późniejszy Naczelnik odrodzonego państwa polskiego). Jednak 31 października 1914 r. osada została odbita przez Rosjan, którzy kilka miesięcy później, zmuszeni byli oddać ją w ręce niemieckich wojsk. Do zakończenia wojny Kamienna była administrowana przez Austriaków, którzy 3 listopada 1918 r. zostali rozbrojeni przez skarżyskich kolejarzy i miejscowy oddział Polskiej Organizacji Wojskowej. Kamienna była jednym z pierwszych miast regionu, gdzie po rozbrojeniu wojsk austro-węgierskich pełnia władzy znalazła się w rękach Polaków.

Zanim powstało Skarżysko

Zanim powstało Skarżysko cz. II

Brzask. Pamiętnik Cichockiego

Konspiracyjna Wytwórnia Amunicji

Artykuł sponsorowany. Z cyklu: “95 lat Skarżyska-Kamiennej”.

Może Ci się również spodoba

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial